De invloed van Confucius

Vandaag begint ons Grote Avontuur! Om 18.00u vliegen we met KLM naar China. De afgelopen weken hebben we veel tijd besteed aan de voorbereiding. Hoe meer ik mij verdiepte en leerde over China, hoe meer ik besefte wat een bijzondere reis we gaan maken. Hoe intrigerend vind ik China! 

Een compleet andere wereld 

Het besluit om te gaan fietsen langs het Grote Kanaal betekent nog niet dat we een fietsroute hebben, want er lopen niet altijd wegen langs het Kanaal. Dus maakten we een GPS-route, waarmee we ongeveer het Kanaal volgen. Ik ging op zoek naar de highlights die we onderweg tegen konden komen. Want stel je voor dat we iets belangrijks missen, omdat we niet wisten dat het er was. Dat zou toch zonde zijn! Dezhou, dat op de kaart op Arnhem leek, bleek in werkelijkheid een stad te zijn met 5,5 miljoen inwoners:  we fietsen de komende weken door een aantal miljoenensteden! En sommige heb ik nog nooit van gehoord. Het is een compleet andere wereld dan ik gewend ben.  

Een compleet andere manier van denken 

Als we met westerse ogen naar China kijken dan begrijpen we niet altijd wat er gebeurt. Niet zelden veroordelen we wat we zien in China. Zo klagen we bijvoorbeeld steen en been dat de Chinezen plagiaat plegen en onze kennis kopiëren.  

Dat is echter allemaal bekeken vanuit de westerse normen en regels. Wij hebben octrooirechten, copyrights en de AVG ingevoerd om op allerlei manieren eigendom te beschermen. Inmiddels zitten we zelf ook al weer een jaar of 20 in de paradigmashift van ‘kennis is macht’ naar ‘kennis delen is kracht’ en zijn we op weg naar een deeleconomie. Want met de opkomst van internet is kennis transparant geworden en voor iedereen toegankelijk, en worden diensten aangeboden waarmee we bezit gemakkelijk delen. Bij de Wageningen University & Research, waar ik werk, zien we deze beweging bijvoorbeeld terug in de taskforce Open Science and Open Education.  

In China werkt het anders. De AVG hebben ze niet nodig want alle data zijn eigendom van de staat. Dat scheelt een hoop gedoe. Wij hebben ons overgeleverd aan bedrijven zoals Google en Facebook. En nu denken wij, jakkes de staat. Die houden we met haar bureaucratie en bemoeizucht graag zo klein mogelijk: lang leve het individu en haar persoonlijke vrijheid. In China beschouwt men de staat met de president als vertegenwoordiger als een soort ‘vader’ voor het volk, die het beste met hen voor heeft. Verder wordt het collectief belang boven het individueel belang gesteld. In het hedendaagse denken in China speelt het gedachtengoed van Confucius al 2.500 jaar een grote rol.   

Confucius als meest invloedrijke denker in de menselijke geschiedenis 

‘Hedendaagse geleerden zien Confucius als de meest invloedrijke denker in de menselijke geschiedenis. Zij achten zijn invloed op de cultuur van het Verre Oosten even groot als de gezamenlijke invloed van Socrates en Jezus op die van het Westen. Zijn leer, en de invulling daarvan door zijn navolgers, geven sinds tweeduizend jaar vorm aan de intellectuele en staatkundige tradities van China en heel Oost-Azië’, schrijft Kristofer Schipper in zijn vertaling en toelichting van ‘De gesprekken’ van Confucius.  

‘De gesprekken’ is een kort verzamelwerk met 499 uitspraken van Confucius en anekdotes over discussies die hij had met volgelingen en die na zijn dood zijn verzameld. Het bevat de belangrijkste hoofdgedachten van zijn onderwijzingen. Confucius geloofde niet in wetgeving en onderwees besturing van het land via rituelen in plaats van via wetten. Confucius zag de staat als grote opvoeder en opvoeden doe je vooral niet door af te dwingen, maar door zelf het goede voorbeeld te geven. Een leidende positie brengt bovendien een morele verantwoordelijkheid met zich mee.   

De zes deugden van Confucius  

Het principe van wederkerigheid (shu), één van de zes deugden die Confucius onderwees, staat centraal in zijn denken en past hij toe op alle menselijke verhoudingen, samengevat in de Vijf Relaties: ouders en kinderen, meesters en dienaren, broers en zussen, echtgenoten, vrienden. De andere vijf deugden zijn menselijkheid of medelijden (Ren), kinderlijke gehoorzaamheid (Xiao), rechtvaardigheid (Yi), fatsoen (Li) en trouw (Chung). Door deze deugden aan te leren kan men junzi of ‘superieur persoon’ worden. In de bedoeling van de deugden staat steeds de samenhang met anderen, het belang van het grotere geheel, centraal.  

Ook op het kopiëren van kennis of andermans uitvindingen heeft men in China een andere kijk. Volgens Confucius heeft de mens drie wegen om verstandig te handelen: ten eerste door na te denken, ten tweede door te imiteren en ten derde door ervaring.  Een Confuciaans gebod dat er volgens Chinadeskundige Jan van der Putten bij iedere leerling wordt ingehamerd luidt: doe je uiterste best om dezelfde kennis te krijgen als je leraar. Imiteren is in China dus niet alleen geoorloofd, maar wordt vanuit de Confucianistische leer zelfs aangemoedigd.

Maar wie was Confucius zelf? 

Van armoe naar aristocratie 

Confucius werd als in 551 v. Chr. geboren als  Qiu Zongni, 2e zoon, ons door de Ni-heuvel gegeven, in Zou, een dorpje vlakbij Qufu. Hij werd ‘in het veld’ geboren uit een geheime liefdesrelatie, met moeder uit een arme familie en vader van aristocratische komaf. Na negen dochters en 1 gehandicapte zoon was Qiu de eerste die in aanmerking had kunnen komen voor opvolging. Zijn vader overleed echter voordat hij hem kon erkennen en hij groeide in armoede op. Toen Qiu 17 jaar was stierf zijn moeder. Het is een belangrijke traditie in China, dat man en vrouw samen begraven worden. Omstanders vonden het onbillijk, dat zijn moeder alleen moest worden begraven, en een vrouw maakte daarom de identiteit van zijn vader bekend. Qiu begroef zijn moeder opnieuw naast zijn vader en offerde vervolgens aan zijn vader. Op grond van de rituele wet werd hij toen diens opvolger als stamhouder van zijn vaders familie en in de ridderstand opgenomen. 

Leermeester in Qufu 

Confucius vestigde zich als leermeester in Qufu en onderwees ‘zonder aanziens des persoons’. Hij onderwees zowel arm als rijk, zowel kinderen als volwassenen die soms ouder waren dan hijzelf. De nadruk lag op cultuur en politiek met een sociale invalshoek. Het verhaal gaat dat hij meer dan drieduizend leerlingen had, maar in teksten uit die tijd komen slechts een paar namen voor. De ‘naam’ Confucius is waarschijnlijk in de 16e eeuw geïntroduceerd door de Italiaanse Jezuït Ricci. Het betreft een gelatiniseerde variant van zijn oorspronkelijle naam en was bedoeld om meer bekendheid voor hem in Europa te creëren.  

Eén van de highlights die we in elk geval gaan bezoeken is zijn geboorteplaats Qufu en de grootste Confuciaanse tempel van China aldaar. Een klein ommetje, want het ligt ongeveer 50 km van onze fietsroute verwijderd, de bergen in.  

Maar voor nu… op naar het vliegveld, fietsen inpakken en naar China!